Wypadek podczas żniw – jakie prawa ma poszkodowany rolnik?

Wypadek podczas żniw może dawać prawo nie tylko do jednorazowego odszkodowania z KRUS, ale również do dodatkowego zadośćuczynienia, renty oraz świadczeń z OC rolnika.

Kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy zdarzenie zostało uznane za wypadek przy pracy rolniczej, jaki powstał uszczerbek na zdrowiu i kto ponosi odpowiedzialność za skutki wypadku rolniczego. W przypadku urazu spowodowanego przez kombajn, prasę, ciągnik lub inną maszynę rolniczą poszkodowany rolnik może dochodzić zwrotu kosztów leczenia, rehabilitacji oraz odszkodowania za utratę zdolności do pracy w gospodarstwie. 

Co jest wypadkiem przy pracy rolniczej? 

Podstawowe znaczenie ma ustawa z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z art. 11 za wypadek przy pracy rolniczej uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej albo pozostających z nią w związku. 

W praktyce trzeba więc ustalić, co poszkodowany robił w chwili wypadku, dlaczego wykonywał daną czynność oraz czy była ona związana z prowadzeniem gospodarstwa. 

Przykładowo, uraz odniesiony podczas usuwania zapchania kombajnu w czasie koszenia zboża może być uznany za wypadek przy pracy rolniczej. Inaczej może być w przypadku zdarzenia, które nie pozostawało w związku z pracą w gospodarstwie. 

Czy miejsce wypadku ma znaczenie? 

Nie zawsze wypadek musi nastąpić bezpośrednio na terenie gospodarstwa. Znaczenie ma przede wszystkim jego związek z wykonywaniem czynności rolniczych. Ochrona może obejmować również określone zdarzenia podczas transportu płodów rolnych, przejazdu między polami czy wykonywania innych czynności związanych z gospodarstwem. 

Sądy zwracają uwagę na konieczność istnienia związku czasowego, miejscowego i funkcjonalnego pomiędzy zdarzeniem a pracą rolniczą.

Jakie zasady bezpieczeństwa obowiązują przy pracy maszynami? 

Od 7 marca 2024 r. obowiązuje rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 14 lutego 2024 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy obsłudze ciągników, maszyn, narzędzi i urządzeń technicznych stosowanych w rolnictwie. 

Szczególnie istotna jest zasada, zgodnie z którą regulowanie, konserwacja, naprawa i czyszczenie części ruchomych powinny być wykonywane po unieruchomieniu silnika, wyłączeniu napędzanych zespołów i zabezpieczeniu ich przed przypadkowym uruchomieniem. 

Ma to ogromne znaczenie podczas żniw. Próba usunięcia zapchania podajnika kombajnu lub prasy przy pracującym silniku może doprowadzić do amputacji palców, zmiażdżenia kończyny albo innych ciężkich obrażeń. Naruszenie zasad BHP może być później istotnym elementem przy ustalaniu przyczyn wypadku.

Czy poszkodowany rolnik może otrzymać odszkodowanie z KRUS? 

Tak. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje jednorazowe odszkodowanie dla ubezpieczonego, który wskutek wypadku przy pracy rolniczej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. 

W 2026 r. wysokość świadczenia wynosi 1431 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Przy 10-procentowym uszczerbku daje to 14 310 zł. 

O wysokości świadczenia nie decyduje jednak sama długość leczenia. Najważniejsze jest ustalenie procentowego uszczerbku na zdrowiu zgodnie z obowiązującymi zasadami. 

Czy KRUS może odmówić wypłaty świadczenia? 

Tak. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje sytuacje, w których świadczenie nie przysługuje, m.in. gdy wypadek został spowodowany umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa ubezpieczonego. Znaczenie może mieć również stan nietrzeźwości lub wpływ środków odurzających, jeżeli poszkodowany w znacznym stopniu przyczynił się do wypadku. 

Nie każdy błąd poszkodowanego oznacza jednak automatycznie rażące niedbalstwo. Konieczna jest analiza całego zdarzenia. 

W postanowieniu z 18 lipca 2023 r., III UZ 4/23, Sąd Najwyższy zajmował się wypadkiem podczas czyszczenia podajnika ślimakowego kombajnu przy niewyłączonym silniku. Sprawa pokazuje, jak ważne jest dokładne ustalenie przebiegu zdarzenia i zachowania poszkodowanego. 

Czy można otrzymać dodatkowe odszkodowanie poza świadczeniem z KRUS? 

W określonych przypadkach tak. Świadczenie z KRUS i odpowiedzialność cywilna za wyrządzoną szkodę mają różne podstawy prawne.

Zgodnie z art. 415 Kodeksu cywilnego osoba, która z własnej winy wyrządziła drugiemu szkodę, jest zobowiązana do jej naprawienia. W zależności od okoliczności zastosowanie mogą mieć także przepisy dotyczące odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. 

Jeżeli istnieją podstawy odpowiedzialności cywilnej, poszkodowany może dochodzić m.in. zwrotu kosztów leczenia i rehabilitacji, odszkodowania, renty czy zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. 

Czy ubezpieczenie OC rolnika może pokryć szkodę? 

Warto pamiętać również o obowiązkowym ubezpieczeniu OC rolnika. Zgodnie z ustawą z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, ubezpieczenie to obejmuje odpowiedzialność cywilną rolnika oraz osób pracujących w jego gospodarstwie za szkody związane z posiadaniem gospodarstwa rolnego. Jeżeli więc wypadek podczas żniw został spowodowany przez działanie lub zaniechanie rolnika albo osoby pracującej w gospodarstwie i powstała podstawa jego odpowiedzialności cywilnej, poszkodowany może dochodzić roszczeń od ubezpieczyciela. OC rolnika może obejmować m.in. szkody na osobie, a więc również roszczenia związane z obrażeniami ciała, kosztami leczenia czy zadośćuczynieniem. 

Jakich roszczeń można dochodzić po poważnym urazie? 

Art. 444 Kodeksu cywilnego pozwala dochodzić naprawienia szkody wynikającej z uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. W zależności od sytuacji mogą to być koszty leczenia, rehabilitacji, opieki czy zakupu niezbędnych urządzeń. 

Z kolei art. 445 k.c. przewiduje możliwość dochodzenia zadośćuczynienia za krzywdę. Sąd bierze pod uwagę m.in. rozmiar cierpień fizycznych i psychicznych, trwałość następstw wypadku, rokowania oraz wpływ urazu na życie poszkodowanego. 

Dla rolnika znaczenie może mieć również utrata możliwości wykonywania pracy w gospodarstwie. Poważny uraz ręki, nogi czy kręgosłupa może bowiem ograniczyć zdolność do prowadzenia gospodarstwa i wykonywania codziennych obowiązków. 

Jak może wyglądać przykładowy wypadek podczas żniw? 

Załóżmy, że w gospodarstwie w powiecie zambrowskim podczas koszenia pszenicy dochodzi do zapchania podajnika kombajnu. Rolnik zatrzymuje maszynę, ale nie wyłącza silnika. Próbuje ręcznie usunąć zalegającą słomę. Ruchomy element mechanizmu chwyta jego dłoń i powoduje poważny uraz. 

Po operacji i rehabilitacji pozostaje trwałe ograniczenie sprawności ręki. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy zdarzenie spełnia przesłanki wypadku przy pracy rolniczej i czy poszkodowany był objęty ubezpieczeniem. 

Następnie trzeba przeanalizować przyczyny wypadku. Znaczenie może mieć nie tylko zachowanie rolnika, ale również stan techniczny kombajnu, działanie osłon, instrukcja producenta czy wcześniejsze usterki.

Co ma znaczenie przy ustalaniu odpowiedzialności za wypadek przy żniwach? 

Przy ocenie wypadku znaczenie mają przede wszystkim okoliczności zdarzenia, organizacja pracy oraz przyczyna wypadku. Podczas żniw często jednocześnie pracuje kilka maszyn, a w gospodarstwie pomagają członkowie rodziny, sąsiedzi lub pracownicy sezonowi.

Po wypadku należy ustalić, kto obsługiwał maszynę, kto odpowiadał za jej stan techniczny i jak zorganizowano pracę. Informacje te mogą mieć znaczenie zarówno przy świadczeniach z KRUS, jak i przy dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych.

Co zrobić bezpośrednio po wypadku? 

Najważniejsze jest udzielenie pomocy poszkodowanemu. Warto jednak również zabezpieczyć dowody. Należy, w miarę możliwości, wykonać zdjęcia miejsca zdarzenia i maszyny, ustalić dane świadków oraz zachować dokumentację medyczną, instrukcję obsługi sprzętu i informacje o naprawach oraz przeglądach. 

Nie należy pochopnie naprawiać ani złomować maszyny, która mogła być przyczyną wypadku. Jej stan techniczny może mieć znaczenie dla późniejszej opinii biegłego. 

Jeżeli ustalenia dotyczące wypadku nie odpowiadają rzeczywistemu przebiegowi zdarzenia, poszkodowany powinien skorzystać z przewidzianej prawem możliwości ich zakwestionowania. 

Co wynika z orzecznictwa sądów? 

Orzecznictwo Sądu Najwyższego pokazuje, że każdy wypadek rolniczy wymaga indywidualnej oceny. W wyroku II UKN 652/98 Sąd Najwyższy zwracał uwagę na związek czasowy, miejscowy i funkcjonalny pomiędzy zdarzeniem a pracą rolniczą. Pogląd ten był następnie przywoływany w kolejnych sprawach. 

W sprawie III UZ 4/23 Sąd Najwyższy analizował m.in. wypadki związane z pracą przy kombajnie. 

Najważniejszy wniosek jest prosty: nie wystarczy stwierdzić, że poszkodowany naruszył zasady bezpieczeństwa. Należy ustalić dokładny przebieg zdarzenia, jego przyczyny oraz wszystkie okoliczności, które mogły wpłynąć na powstanie szkody.