Sam fakt, że do urazu doszło w pracy, nie oznacza jeszcze, że mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy. O takiej kwalifikacji decyduje ustawowa definicja oraz sposób, w jaki jej poszczególne elementy są interpretowane w praktyce. Aby prawidłowo ocenić daną sytuację, trzeba sprawdzić, czy zostały spełnione wszystkie wymagane przesłanki wypadku przy pracy. Od tej kwalifikacji zależy nie tylko prawo do świadczeń z ZUS, ale często również możliwość dochodzenia dalszych roszczeń od pracodawcy lub ubezpieczyciela.
Jak z definicji określa się wypadek przy pracy?
Definicję wypadku przy pracy zawiera art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej. Zgodnie z tym przepisem za wypadek przy pracy uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które powoduje uraz albo śmierć i pozostaje w związku z pracą.
Wszystkie przesłanki muszą wystąpić łącznie brak choćby jednej oznacza, że zdarzenie nie będzie uznane za wypadek przy pracy.
Przesłanki uznania zdarzenia za wypadek przy pracy:
-
Czy zdarzenie miało nagły, jednorazowy charakter możliwy do określenia w czasie?
Nagłość zdarzenia oznacza incydent, który można wyraźnie wyodrębnić w czasie i powiązać z konkretnym momentem. Wyklucza to procesy pogarszania się stanu zdrowia rozłożone w czasie.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 września 2017 r. (sygn. akt II UK 422/16) wskazał, że to właśnie nagłość zdarzenia odróżnia wypadek przy pracy od schorzeń rozwijających się stopniowo pod wpływem warunków pracy. Przy ocenie tego elementu kluczowe jest więc ustalenie, czy doszło do jednorazowego incydentu o krótkotrwałym przebiegu.
Przykładem spełnienia tej przesłanki może być poślizgnięcie się pracownika na mokrej posadzce i upadek w konkretnym momencie, natomiast narastający przez wiele miesięcy ból kręgosłupa co do zasady jej nie spełnia.
-
Czy przyczyną zdarzenia był czynnik zewnętrzny związany z wykonywaną pracą?
Przyczyna zewnętrzna jako przesłanka wypadku przy pracy jest najtrudniejsza do zdefiniowania. Charakteryzuje się tym, że pochodzi spoza organizmu człowieka i powinna wypływać ze sfery zagrożenia, jakie stwarza praca, a więc z takich okoliczności, które powstały w związku ze statusem pracownika; w przeciwnym razie zdarzenie nie nabierze charakteru wypadku przy pracy.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 maja 2014 r. (sygn. akt I PK 275/13) wskazał, że nie musi ona mieć nadzwyczajnego charakteru. Może nią być również zwykły wysiłek związany z pracą lub warunki, w jakich była ona wykonywana o ile miały wpływ na powstanie urazu.
W praktyce oznacza to, że sama choroba pracownika nie wyklucza tej przesłanki. Jeżeli jednak pogorszenie stanu zdrowia nastąpiło wyłącznie z przyczyn wewnętrznych, nie będzie podstaw do uznania zdarzenia za wypadek przy pracy. Inaczej należy ocenić sytuację, gdy do pogorszenia przyczyniły się także czynniki zewnętrzne, takie jak wysiłek, temperatura czy warunki pracy.
-
Czy zdarzenie spowodowało uraz (uszkodzenie organizmu) lub śmierć pracownika?
Uraz lub śmierć to kolejny kluczowy element wypadku przy pracy. Samo wystąpienie nagłego incydentu w pracy nie wystarcza konieczne jest powstanie skutku w postaci naruszenia organizmu pracownika lub jego śmierci.
Ustawa wypadkowa definiuje uraz jako uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego. Oznacza to, że nie każdy problem zdrowotny ujawniony w pracy spełnia tę przesłankę, lecz tylko taki, który można powiązać z konkretnym zdarzeniem i jego przyczyną.
-
Czy zdarzenie pozostawało w związku z wykonywaniem obowiązków lub pozostawaniem do dyspozycji pracodawcy?
Związek z pracą oznacza, że do zdarzenia dochodzi podczas wykonywania obowiązków służbowych, czynności podejmowanych na rzecz pracodawcy albo w czasie pozostawania do jego dyspozycji.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 września 2017 r. (sygn. akt I UK 374/16) wskazał, że taki związek może mieć charakter czasowy, miejscowy lub funkcjonalny. Obejmuje więc nie tylko moment wykonywania konkretnej czynności, ale także sytuacje, w których pracownik działa na rzecz pracodawcy albo pozostaje do jego dyspozycji.
Przykładowo, jeżeli pracownik idzie po dokumenty potrzebne do spotkania z klientem i po drodze przewraca się na schodach, związek z pracą może zostać uznany za spełniony (oczywiście, badaniu muszą podlegać pozostałe omawiane przesłanki). Związek zdarzenia z pracą ulega zerwaniu wówczas, gdy pracownik w przeznaczonym na pracę czasie i miejscu wykonuje czynności bezpośrednio lub pośrednio niezwiązane z realizacją jego obowiązków pracowniczych i czyni to dla celów prywatnych, a w każdym razie innych niż związane ze stosunkiem pracy.
Kiedy zdarzenie nie jest wypadkiem przy pracy?
Aby uznać zdarzenie za wypadek przy pracy, wszystkie elementy ustawowej definicji muszą wystąpić łącznie. Nie wystarczy więc sam uraz, samo nagłe zdarzenie ani sam fakt, że doszło do niego podczas pracy.
W praktyce najwięcej wątpliwości pojawia się wtedy, gdy spełnione są trzy przesłanki, ale brakuje czwartej. Przykładem może być sytuacja, w której pracownik przez dłuższy czas wykonuje ciężką pracę fizyczną, a ból kręgosłupa narasta stopniowo. Mimo związku z pracą, brak jednorazowego, nagłego incydentu wyklucza uznanie takiego przypadku za wypadek przy pracy.
Podobnie nie każde zdarzenie na terenie zakładu pracy będzie spełniało tę definicję. Jeżeli pracownik wykonuje czynności prywatne, np. odbiera paczkę od kuriera, a następnie doznaje urazu, może brakować związku z pracą.
Czym różni się wypadek przy pracy od wypadku w drodze do pracy?
Wypadek przy pracy i wypadek w drodze do pracy lub z pracy to dwa odrębne pojęcia prawne, które wiążą się z różnymi przesłankami i skutkami.
Wypadek przy pracy musi pozostawać w związku z pracą dotyczy zdarzeń, do których dochodzi podczas wykonywania obowiązków służbowych, czynności na rzecz pracodawcy albo w czasie pozostawania do jego dyspozycji.
Z kolei wypadek w drodze do pracy lub z pracy dotyczy przemieszczania się między domem a miejscem wykonywania pracy. Z tego względu nie jest traktowany jako wypadek przy pracy, choć również może mieć znaczenie dla uprawnień pracownika. Ten temat omawiamy szerzej w osobnym artykule o wypadku w drodze do pracy.
Wypadek przy pracy podczas pracy zdalnej
Tak wykonywanie obowiązków z domu nie wyklucza uznania zdarzenia za wypadek przy pracy. Sam fakt, że doszło do niego poza siedzibą pracodawcy, nie ma decydującego znaczenia.
Kluczowa jest ocena, czy zostały spełnione wszystkie przesłanki wypadku przy pracy, w szczególności czy zdarzenie było nagłe, wywołane przyczyną zewnętrzną, spowodowało uraz albo śmierć oraz pozostawało w związku z pracą. W praktyce kluczowe znaczenie ma możliwość wykazania, co pracownik robił w chwili zdarzenia, co bywa utrudnione w warunkach pracy zdalnej.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ):
Czy zasłabnięcie przy biurku zawsze oznacza wypadek przy pracy?
Nie. Samo zasłabnięcie nie przesądza o uznaniu zdarzenia za wypadek przy pracy. Konieczne jest spełnienie wszystkich przesłanek, w szczególności wystąpienie przyczyny zewnętrznej, nagłości oraz urazu albo śmierci.
Czy stopniowo narastający ból kręgosłupa może być wypadkiem przy pracy?
Co do zasady nie. Brak jednorazowego, nagłego incydentu wyklucza uznanie takiej sytuacji za wypadek przy pracy, nawet jeśli ma ona związek z wykonywaną pracą.
Czy podczas pracy zdalnej może dojść do wypadku przy pracy?
Tak. Miejsce wykonywania pracy nie ma decydującego znaczenia. Kluczowe jest spełnienie wszystkich przesłanek wypadku przy pracy, w szczególności istnienie związku z pracą.