Przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego projekt nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego zakłada likwidację odrębnego postępowania w sprawach z udziałem konsumentów. Procedura ta obowiązywała od lipca 2023 r. i obejmowała również sprawy frankowe, w których frankowicze występują przeciwko bankom jako konsumenci.
Po blisko dwóch i pół roku stosowania ustawodawca uznał jednak, że mechanizm ten nie spełnił pokładanych w nim oczekiwań. Celem planowanych zmian jest uproszczenie procedury cywilnej oraz usunięcie rozwiązań, które w praktyce okazały się nadmiernie skomplikowane, niespójne i trudne do efektywnego stosowania przez sądy.
Czym było odrębne postępowanie konsumenckie i jakie miało znaczenie w sprawach frankowych?
Odrębna procedura miała zastosowanie do wszystkich sporów cywilnych pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą, zarówno kontraktowych, jak i deliktowych, o ile konsument występował jako strona procesu. W praktyce duża część tych spraw to sprawy frankowe, w których konsumenci dochodzą roszczeń związanych z kredytami frankowymi. Jednym z kluczowych elementów tej regulacji było przyznanie konsumentowi prawa do wytoczenia powództwa przed sąd właściwy dla jego miejsca zamieszkania, a nie jak wcześniej według siedziby przedsiębiorcy, co miało znaczenie także dla frankowiczów pozywających banki z siedzibami w dużych miastach.
Postępowanie to wprowadzało również szczególne regulacje dotyczące koncentracji materiału procesowego oraz mechanizmów prekluzyjnych wobec przedsiębiorców. W założeniu miało to sprzyjać sprawniejszemu prowadzeniu spraw konsumenckich, w tym spraw frankowych.
Dlaczego odrębna procedura była krytykowana także w kontekście spraw frankowych?
Już na etapie wprowadzania regulacji podnoszono, że stworzenie kolejnego postępowania odrębnego, opartego wyłącznie na kryterium podmiotowym, pogłębia chaos proceduralny. W praktyce pojawiły się poważne wątpliwości dotyczące m.in. samej definicji konsumenta, a także tego, czy dana sprawa powinna być w ogóle rozpoznawana w tym trybie. W sprawach frankowych, gdzie pojawiają się kwestie związane z celem kredytu czy statusem kredytobiorcy, problem ten był szczególnie widoczny.
Dodatkowym problemem okazała się niejednolita praktyka sądów, które często nie informowały stron, że sprawa toczy się według przepisów postępowania konsumenckiego, ani nie stosowały wynikających z niego sankcji procesowych.
Jak odrębne postępowanie konsumenckie w kontekście spraw frankowych są oceniane przez ekspertów?
Mec. Wojciech Bochenek, radca prawny reprezentujący konsumentów w sporach z instytucjami finansowymi, wskazywał, że sam kierunek zmian był co do zasady właściwy, ponieważ dawał podstawy do sprawniejszego prowadzenia postępowań.
Wprowadzenie odrębnego postępowania konsumenckiego było dobrym kierunkiem, gdyż dawało podstawy do przyjęcia sprawniejszego prowadzenia sporów przez sądy.
Jednocześnie podkreślał, że w praktyce sądy nie wykorzystują w pełni tej regulacji, również w sprawach frankowych:
Sam fakt jej wprowadzenia nie przekłada się realnie na prowadzone postępowania, niezależnie czy konsument jest stroną powodową, czy pozwaną. Doświadczenia zdobyte na prowadzonych w naszej kancelarii sprawach pokazują, że regulacja ta nie jest powszechnie wykorzystywana.
W praktyce oznaczało to, że ochrona konsumenta miała często charakter wyłącznie deklaratywny.
Dlaczego Komisja Kodyfikacyjna zdecydowała o likwidacji tej procedury?
Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego, analizując funkcjonowanie odrębnego postępowania konsumenckiego, uznała, że nie stanowi ono skutecznej odpowiedzi na rzeczywiste problemy procesowe konsumentów, w tym frankowiczów. Zwrócono uwagę, że mnożenie postępowań odrębnych prowadzi do dalszego skomplikowania procedury cywilnej i utrudnia jej stosowanie zarówno przez sądy, jak i przez strony.
W sprawach frankowych kluczowe znaczenie ma bowiem nie sama konstrukcja proceduralna, lecz konsekwentne stosowanie materialnego prawa konsumenckiego oraz orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, które już dziś zapewnia frankowiczom bardzo wysoki poziom ochrony.
Co pozostanie po likwidacji postępowania odrębnego dla frankowiczów?
Projekt nowelizacji przewiduje uchylenie przepisów regulujących odrębne postępowanie konsumenckie, w tym mechanizmów prekluzyjnych i szczególnych zasad rozliczania kosztów procesu. Jednocześnie pozostawiona ma zostać regulacja dotycząca właściwości miejscowej sądu, umożliwiająca konsumentowi wniesienie pozwu do sądu właściwego dla jego miejsca zamieszkania. Rozwiązanie to ma znaczenie również dla frankowiczów prowadzących sprawy frankowe przeciwko bankom.
Co oznacza to dla frankowiczów i spraw frankowych?
Likwidacja odrębnego postępowania w sprawach konsumenckich to próba uporządkowania procedury cywilnej i odejścia od rozwiązań, które w praktyce nie przyniosły oczekiwanych efektów. Jak pokazują doświadczenia z ostatnich lat, sama obecność szczególnych przepisów nie gwarantuje skutecznej ochrony konsumenta, jeśli nie są one konsekwentnie stosowane przez sądy.
Z perspektywy sporów konsumenckich w tym spraw frankowych kluczowe pozostaje nie istnienie odrębnego trybu, lecz realne stosowanie standardów wynikających z prawa unijnego, zwłaszcza orzecznictwa TSUE, oraz profesjonalne prowadzenie postępowania procesowego.
Więcej na temat pytań prejudycjalnych likwidacji odrębnych postępowań w sprawach konsumneckich przeczytasz w artykule prawo.pl