Czy bank może potrącić kapitał kredytu przy unieważnieniu umowy frankowej?

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawach dotyczących kredytów frankowych od lat konsekwentnie wzmacnia pozycję konsumentów. Mimo to nie wszystkie kwestie związane z rozliczeniami po unieważnieniu umowy frankowej zostały jednoznacznie przesądzone. Jednym z najbardziej problematycznych zagadnień pozostaje możliwość stosowania przez banki zarzutu potrącenia kapitału kredytu w toku procesu zainicjowanego przez konsumenta.

Właśnie tej kwestii dotyczy sprawa C-902/24, która została skierowana do TSUE przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Rozstrzygnięcie tej sprawy może mieć istotne znaczenie dla praktyki procesowej banków oraz dla realnej ochrony konsumentów dochodzących swoich praw po unieważnieniu umowy kredytu frankowego. Ogłoszenie wyroku zaplanowano na 22 stycznia 2026 r.

Czego dotyczy spór w sprawie C-902/24 przed TSUE?

Sprawa C-902/24 dotyczy małżeństwa, które w 2008 r. zawarło umowę kredytu hipotecznego denominowanego do waluty CHF na kwotę 360 000 zł, z okresem spłaty wynoszącym 30 lat. W umowie frankowej znalazły się klauzule przeliczeniowe, które zdaniem kredytobiorców miały charakter abuzywny. W konsekwencji w 2022 r. wnieśli oni pozew o ustalenie nieważności umowy oraz o zwrot uiszczonych rat.

Sąd Okręgowy w Warszawie w grudniu 2024 r. wydał wyrok częściowy, w którym stwierdził nieważność umowy CHF, uznając, że po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień dalsze jej wykonywanie nie jest możliwe. Spór jednak nie zakończył się na tym etapie, ponieważ bank podjął dalsze działania procesowe dotyczące rozliczenia stron po unieważnieniu umowy frankowej.

Na czym polega problem potrącenia kapitału kredytu po unieważnieniu umowy frankowej?

Głównym problemem w sprawie C-902/24 jest strategia procesowa banku polegająca na jednoczesnym kwestionowaniu nieważności umowy i podnoszeniu z ostrożności procesowej zarzutu potrącenia kapitału kredytu. Bank twierdził, że umowa jest ważna i wiąże strony, a równocześnie, na wypadek jej unieważnienia, zgłosił ewentualny zarzut potrącenia.

Bank wyraźnie zaznaczył, że powinien on zostać rozpoznany wyłącznie w sytuacji, gdy umowa zostanie uznana za nieważną. Równocześnie bank skierował do kredytobiorców wezwanie do zwrotu całego kapitału kredytu, wyznaczając na to termin zaledwie 14 dni.

Taka konstrukcja rodzi poważne wątpliwości z punktu widzenia ochrony konsumenta, ponieważ prowadzi do sytuacji, w której bank jednocześnie żąda dalszego wykonywania umowy i wywodzi skutki prawne z jej nieważności. Powoduje to u konsumentów ogromną dezorientację procesową. Frankowicz z jednej strony słyszy, że ma dalej płacić raty, a z drugiej otrzymuje wezwanie do natychmiastowego zwrotu całej kwoty kredytu CHF. 

Czy bank może wyznaczyć 14 dni na zwrot kapitału po unieważnieniu umowy frankowej?

Kolejną kwestią analizowaną przez TSUE jest realność i zgodność z prawem unijnym terminu wyznaczonego przez bank na zwrot kapitału kredytu. W ocenie sądu odsyłającego, dwutygodniowy termin na zwrot kwoty 360 000 zł może być sprzeczny z zasadą skuteczności ochrony konsumenta wynikającą z dyrektywy 93/13.

Sąd odsyłający słusznie zauważył, że:

• Kredyt frankowy był planowany na 30 lat
• Przeciętny konsument nie dysponuje tak ogromną gotówką „od ręki”

Jeśli TSUE uzna ten termin za rażąco krótki, może to oznaczać, że zarzuty potrącenia podnoszone przez banki w ten sposób będą uznawane za przedwczesne i nieskuteczne. 

Jak potrącenie kapitału kredytu wpływa na koszty procesu po unieważnieniu umowy frankowej?

Istotnym zagadnieniem w sprawie C-902/24 jest również wpływ uwzględnienia zarzutu potrącenia na rozliczenie kosztów procesu. W przypadku częściowego oddalenia powództwa o zapłatę mimo wygranej co do nieważności umowy konsument może zostać obciążony znaczną częścią kosztów sądowych.

W tej sprawie frankowej oznaczałoby to odzyskanie jedynie niewielkiej części poniesionych wydatków, mimo wygranej co do nieważności umowy frankowej

Sąd przedstawił to na konkretnym wyliczeniu: 

1. Kredytobiorcy frankowi wydali na proces 17 334 PLN.
2. Przy uwzględnieniu potrącenia banku, odzyskaliby od banku jedynie 5 504 PLN tytułem kosztów.
3. Oznacza to, że konsument odzyskuje tylko 1/3 poniesionych nakładów.

Taka sytuacja tworzy istotną barierę ekonomiczną. Może ona skutecznie zniechęcać do walki o swoje prawa przed sądem, co jest sprzeczne z celami dyrektywy 93/13. 

Jakie pytania prejudycjalne dotyczące kwestii potrącenia kapitału kredytu trafiły do TSUE?

Sąd Okręgowy w Warszawie sformułował pięć szczegółowych pytań prejudycjalnych i zastanawia się czy:

1. w procesie z powództwa konsumenta przeciwko bankowi o zwrot równowartości rat kredytu bank może podnieść skuteczny zarzut potrącenia swojej wierzytelności o zwrot równowartości kapitału kredytu z wierzytelnością konsumenta,
2. bank może skutecznie podnieść powyższy zarzut potrącenia również jako zarzut ewentualny, podczas gdy co do zasady zarzuca w procesie, że umowa kredytu jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków umownych,
3. bank może skutecznie wezwać konsumenta do zwrotu równowartości kapitału kredytu CHF wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy (w efekcie czego ta wierzytelność banku stanie się wymagalna), podczas gdy co do zasady bank zarzuca w procesie, że umowa kredytu jest ważna i nie zawiera nieuczciwych warunków umownych,
4. bank może wyznaczyć konsumentowi termin dwutygodniowy na zwrot równowartości całego kapitału kredytu frankowego (w efekcie czego wierzytelność banku o zwrot równowartości całego kapitału kredytu staje się wymagalna),
5. frankowicz zostanie obciążony częścią kosztów procesu w zakresie, w którym powództwo o zapłatę zostało oddalone w związku z uwzględnieniem zarzutu potrącenia podniesionego przez bank?

Jakie znaczenie będzie miał wyrok TSUE dla unieważnienia umów frankowych?

Wyrok TSUE w sprawie C-902/24 może odegrać kluczową rolę w ukształtowaniu standardów rozliczeń po unieważnieniu umowy frankowej. Jeżeli Trybunał uzna, że stosowanie ewentualnego potrącenia kapitału kredytu w opisanych okolicznościach narusza prawo unijne, pozycja konsumentów w sporach z bankami ulegnie dalszemu wzmocnieniu.

Rozstrzygnięcie to może ograniczyć możliwość stosowania przez banki strategii procesowych prowadzących do dezorientacji frankowiczów i przerzucania na nich ekonomicznych skutków dochodzenia praw. W efekcie może to przyczynić się do bardziej przejrzystego i uczciwego modelu rozliczeń po unieważnieniu umów kredytowych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ):

Czym jest zarzut potrącenia kapitału i dlaczego banki stosują go w sprawach frankowych?

Zarzut potrącenia polega na tym, że bank próbuje pomniejszyć roszczenie konsumenta o kwotę wypłaconego kapitału kredytu. W sprawach frankowych banki sięgają po to narzędzie, aby ograniczyć wysokość zasądzanych kwot lub zmniejszyć ryzyko finansowe po unieważnieniu umowy. Kwestia dopuszczalności takiego działania po stronie banków budzi jednak poważne wątpliwości w świetle ochrony konsumenta przewidzianej w prawie unijnym.

Czy zarzut potrącenia może osłabić ochronę frankowiczów po unieważnieniu umowy?

Tak, w praktyce uwzględnienie zarzutu potrącenia może prowadzić do ograniczenia realnych korzyści wynikających z unieważnienia umowy frankowej, w tym do obciążenia konsumenta częścią kosztów procesu. Dlatego TSUE analizuje, czy stosowanie potrącenia przez banki nie narusza zasady skuteczności ochrony konsumenta i nie zniechęca kredytobiorców do dochodzenia swoich praw przed sądem.